System unijnych zasad dotyczących jakości oliwy z oliwek – także na Cyprze – zawiera poważne luki, które mogą podważać zaufanie konsumentów. Takie wnioski płyną z najnowszego raportu Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Dokument wskazuje, że problemem nie jest masowe oszustwo, lecz nierówne i nieskuteczne wdrażanie już istniejących przepisów w państwach członkowskich.
Cypr produkuje jakość, inni przejmują wartość
Wnioski raportu szczególnie rezonują na Cyprze – kraju, w którym jakość oliwy bywa bardzo wysoka, ale jej identyfikowalność i marketing pozostają słabe. Duża część cypryjskiej oliwy jest eksportowana luzem do Włoch, gdzie trafia do mieszanek, jest butelkowana i sprzedawana jako produkt premium. Lokalni producenci pozostają w cieniu, mimo że to oni wytwarzają surowiec wysokiej jakości.
Eksperci podkreślają, że podobny problem dotyczy Grecji, gdzie zdecydowana większość produkcji trafia do włoskich nabywców. W efekcie wartość dodana powstaje poza krajem pochodzenia, a konsumenci nie są świadomi rzeczywistego źródła produktu.
Kontrole niespójne, pochodzenie trudne do sprawdzenia
Audyt wykazał, że w kilku państwach członkowskich inspektorzy nie byli w stanie zweryfikować danych o pochodzeniu oliwy. Przyczyną były braki w dokumentacji, rozproszone systemy kontroli oraz ograniczone zasoby organów nadzoru. Choć 93 proc. próbek oliwy w UE spełniało formalne normy chemiczne, raport wskazuje na poważne problemy z przechowywaniem, nadzorem i możliwością prześledzenia drogi produktu „od gaju do butelki”.
Szczególną uwagę zwrócono na praktykę nadawania długich terminów przydatności oliwom, które już w momencie butelkowania balansują na dolnej granicy kategorii jakościowej. Z czasem taki produkt może przestać odpowiadać deklarowanej klasie.
„Testy chemiczne to za mało”
Zdaniem ekspertów sama zgodność laboratoryjna nie gwarantuje jakości „extra virgin”. Bez paneli sensorycznych wiele wad – wynikających z utleniania, zanieczyszczeń lub niewłaściwej higieny – pozostaje niewykrytych. Na Cyprze sprzyjający klimat i mniejsza presja szkodników działają na korzyść producentów, ale problemy pojawiają się na etapie przetwarzania, zwłaszcza w mniejszych tłoczniach korzystających z przestarzałych technologii.
Marketing i identyfikowalność – najsłabsze ogniwa
Raport oraz eksperci wskazują marketing jako jedną z głównych słabości. Cypryjska oliwa jest ceniona przez zagranicznych odbiorców, ale nie funkcjonuje jako rozpoznawalna marka pochodzenia. Brakuje też struktur spółdzielczych i wsparcia dla małych producentów, którzy nie są w stanie samodzielnie spełnić złożonych wymogów identyfikowalności.
Audyt podkreśla, że dla Cypru identyfikowalność mogłaby być atutem – niewielka skala produkcji sprzyja kontroli i jakości – jednak bez systemowego wsparcia i oznaczeń pochodzenia potencjał ten pozostaje niewykorzystany.
Zanieczyszczenia, import i słabe kontrole graniczne
Trybunał zwrócił również uwagę na luki w kontroli zanieczyszczeń innych niż pestycydy. Szczególnie problematyczne są pozostałości plastiku, które mogą pochodzić z maszyn, opakowań lub niewłaściwych materiałów używanych w tłoczniach. Brak filtracji dodatkowo przyspiesza proces jełczenia.
Kolejnym „ślepym punktem” są importy, które odpowiadają za ok. 9 proc. konsumpcji oliwy w UE. W wielu krajach nie są one objęte systematycznymi kontrolami ryzyka, a badania na granicach są sporadyczne.
Komisja Europejska reaguje
Komisja Europejska zaakceptowała wszystkie rekomendacje audytorów i zapowiedziała wzmocnienie nadzoru, poprawę wytycznych dotyczących identyfikowalności oraz objęcie importów przyszłymi ocenami ryzyka. Jak podkreślono, problemem nie jest brak prawa, lecz tempo i jakość jego wdrażania.
FAQ
Czy raport mówi o masowych oszustwach na rynku oliwy?
Nie. Audyt wskazuje raczej na nierówne i nieskuteczne wdrażanie istniejących przepisów.
Dlaczego Cypr traci na sprzedaży oliwy?
Bo duża część produkcji jest eksportowana luzem, bez marki i oznaczenia pochodzenia, a wartość dodana powstaje za granicą.
Czy oliwa spełniająca normy chemiczne zawsze jest wysokiej jakości?
Nie. Bez oceny sensorycznej możliwe są wady niewykrywalne w testach laboratoryjnych.
