Europa – w tym Cypr – nadal stawia przede wszystkim na gaszenie pożarów, a zbyt rzadko na prewencję. Takie wnioski płyną z raportu EASAC na 2025 rok, zaprezentowanego w Nikozji przez naukowców ze Szwecji, Węgier, Cypru i Grecji, krótko po głośnej katastrofie pożarowej w regionie Limassol. Przekaz jest jasny: przy suszy, zmianach klimatu i narastającej ilości łatwopalnej biomasy sama „walka z ogniem” przestaje wystarczać.
Kiedy ogień staje się „mega-pożarem”, jesteśmy bezradni
Podczas wydarzenia mocno wybrzmiały słowa prof. Euthymiosa Lekkasa, specjalisty od zarządzania katastrofami naturalnymi. Zwrócił uwagę, że w fazie „współkatastrofalnej”, gdy pożar urośnie do skali mega-pożaru, możliwości służb są dramatycznie ograniczone. Nawet ogromna liczba wozów i personelu nie zmienia faktu, że przy ekstremalnych temperaturach i silnym rozwoju frontu ognia nie da się podejść do terenu, a woda potrafi odparować zanim dotrze do płonącego lasu. Wniosek, który wybrzmiał wprost, to konieczność zatrzymania pożaru wcześniej – na etapie prewencji.
Cztery kierunki zmiany według naukowców
Raport EASAC wskazuje, że priorytetem powinna być prewencyjna gospodarka gruntami i krajobrazem oparta na ocenie ryzyka, a także włączenie ryzyka pożarów do planowania przestrzennego oraz polityk adaptacji klimatycznej. Równie istotne są inwestycje w ograniczanie i zarządzanie „paliwem” w krajobrazie – od roślinności po nagromadzoną biomasę – oraz tworzenie bardziej odpornych na ogień terenów. Podkreślono też wagę edukacji i budowania świadomości społecznej, bo zachowania ludzi w terenie i przygotowanie wspólnot lokalnych realnie wpływają na skalę strat.
W kontekście Cypru akcentowano potrzebę spójnego podejścia: ryzyko pożarów powinno przenikać politykę klimatyczną, ochronę ludności, rolnictwo i gospodarkę wodną. Zwrócono też uwagę na znaczenie współpracy regionalnej, bo wspólne monitorowanie, modelowanie i ocena ryzyka mogą być jednocześnie skuteczniejsze i tańsze.
Co już dzieje się na Cyprze
W materiale wskazano, że Cypr jest na etapie tworzenia Narodowego Mechanizmu Ochrony Ludności w strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, które ma zostać rozszerzone o obszar ochrony ludności. Równolegle działania mają toczyć się w kilku obszarach: w planowaniu przestrzennym przygotowywany jest rozdział dotyczący zmian klimatu w zaktualizowanych dokumentach polityki, z odniesieniami do wzmacniania odporności na katastrofy naturalne, w tym pożary, a także prowadzone są prace nad nowym opracowaniem dotyczącym krajobrazu. Na poziomie lokalnym realizowane są prace oczyszczania terenów w celach przeciwpożarowych we współpracy administracji z radami wspólnot. W 2025 roku przyjęto dwie decyzje o finansowaniu takich działań: 1 mln euro dla wsi sąsiadujących z lasem oraz dodatkowe 2,1 mln euro dla 23 „kompleksów wspólnot” na oczyszczanie porzuconych gruntów rolnych w pasie 200 metrów wokół obszarów zabudowanych.
Równolegle podkreślono rolę Obrony Cywilnej w edukacji i przygotowaniu mieszkańców. Zapowiedziano kolejną edycję Miesiąca Ochrony Ludności w marcu, z wykładami, ćwiczeniami i symulacjami, a tegoroczny nacisk ma zostać położony na edukację dzieci. Planowana jest też kampania informacyjna w różnych kanałach.
Rolnictwo, roślinność i infrastruktura krytyczna
Z perspektywy Ministerstwa Rolnictwa opisano pilotażowe działania w zakresie zarządzania roślinnością. W marcu wdrożono próbnie metodę kontrolowanego wypalania pod nadzorem ekspertów, a personel ma przejść dodatkowe szkolenia. Rozpoczęto też kontrolowany wypas w rejonie Pyrgos Tillyrias, a w 2026 roku mają dojść kolejne obszary o odmiennych warunkach pokrycia terenu, „paliwa” i ryzyka rozprzestrzeniania pożarów. Wprowadzono również obowiązek oczyszczania porzuconej ziemi rolnej na terenach wysokiego ryzyka, uzgodniony z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych.
W materiale podniesiono też wątek infrastruktury – szczególnie linii energetycznych – jako potencjalnego źródła zagrożenia. Wskazano działania obejmujące m.in. podziemne prowadzenie kabli w wrażliwych obszarach, wymianę nieizolowanych przewodów na zabezpieczone oraz prace przy przycinaniu drzew w pobliżu linii.
Lekcje z 2025 roku i ostrzeżenie dla Europy
Autorzy raportu zwracają uwagę, że skala strat będzie rosła, jeśli prewencja nie stanie się realnym priorytetem finansowym. Jako ostrzeżenie dla miast Europy przywołano doświadczenia pożarów w rejonie Los Angeles w 2025 roku: rośnie znaczenie planowania przestrzennego z pasami ochronnymi, materiałami odpornymi na ogień oraz ograniczaniem łatwopalnej roślinności, a także dyskusji o tym, czy odbudowywać w strefach najwyższego ryzyka. W raporcie podkreślono, że podobne podejście powinno przenikać europejskie strategie, a problemem pozostaje brak wspólnej, spójnej polityki zarządzania ryzykiem pożarowym w całej UE.
Wnioski są twarde: bez prewencji, zarządzania krajobrazem i „paliwem” oraz mądrego planowania przestrzennego koszty odbudowy po katastrofach będą co roku wyższe – także na Cyprze.
FAQ
Dlaczego raport EASAC krytykuje podejście do pożarów w Europie?
Bo państwa wciąż inwestują głównie w gaszenie, a zbyt mało w prewencję, zarządzanie krajobrazem i ograniczanie łatwopalnej biomasy.
Co oznacza „prewencyjna gospodarka krajobrazem” w praktyce?
To m.in. planowanie przestrzenne uwzględniające ryzyko pożarów, tworzenie odpornych terenów i stałe prace nad ograniczaniem „paliwa”, które napędza ogień.
Jakie działania prewencyjne opisano w kontekście Cypru?
Wskazano m.in. finansowanie oczyszczania terenów wokół wsi, edukację w ramach Miesiąca Ochrony Ludności, pilotaże kontrolowanego wypalania i wypasu oraz działania przy sieciach energetycznych.
